Status prawny producenta filmowego

2012-09-17

W czerwcowym numerze magazynu Business & Beauty ukazał się artykuł adw. Zbigniewa Krügera pt. "Producent twórca czy inwestor" dotyczący statusy prawnego producenta filmowegi i telewizyjnego.
Autor opisuje sytuację prawną producenta filmowego i telewizyjnego, w świetle obowiązującego prawa, a także realiiów panujących w przemyśle filmowym i telewizyjnym.
Artykuł można przeczytać w najnowszym numerze Business & Beauty. oraz poniżej:

 

Producent - Twórca czy Inwestor?

Czyli o statusie prawnym producenta filmowego.

 

Gdyby spytać przeciętnego miłośnika kina kto był twórcą filmu „Przeminęło z Wiatrem”, najprawdopodobniej każdy z pytanych odpowiedziałby, że David O. Selznick. Także plakaty jak i sama czołówka - napisy początkowe wymieniają jego nazwisko obok tytułu filmu - David O. Selznick’s „Gone with the Wind” . To właśnie Selznick, producent, a nie Victor Fleming postrzegany jest jako twórca tego epokowego dzieła. To producenci odbierają nagrodę Amerykańskiej Akademii Filmowej, w najważniejszej kategorii - za najlepszy film, a dla reżysera przewidziana jest osobna kategoria. Choć współcześnie znaczenie indywidualnych producentów nie jest już takie jak za czasów Selznicka, choć nadal postacie takie jak bracia Weinsteinowe czy Jerry Bruckheimer w kinie rozrywkowym mają istotny, kreatywny wpływ w powstawanie filmów kinowych i produkcji telewizyjnych, to przemysł rozrywkowy oparty jest coraz bardziej o wielkie studia filmowe. Pomimo to nikt nie neguje wagi producenta dla powstawania filmu, jego twórczego wkładu i faktu, że to właśnie producent „robi film”.

Z drugiej strony, symbolem całkowicie odmiennego podejścia do pojmowania roli i znaczenia producenta filmowego są wyświetlane w Polsce zagraniczne filmy z listą dialogową czytaną przez lektora, kiedy to podczas napisów początkowych filmu polski lektor wymienia poszczególne funkcje twórców i autorów: scenariusz, montaż, muzyka, zdjęcia, reżyseria, a gdy na ekranie pojawia się nazwisko lub nazwiska producenta lub producentów następuje niezrozumiały moment ciszy w tekście czytanym przez polskiego lektora...

Kreatywna i twórcza rola producenta filmowego jest inna w kinematografii amerykańskiej, a inna w europejskiej, gdzie dużo większe znaczenie ma reżyser. Także ustawodawca, w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych przyjął model producenta - inwestora, odmawiając mu domniemania jego twórczej roli w powstaniu filmu czy programu lub serialu telewizyjnego. Art. 69 ustawy o prawie autorskim wskazuje, że współtwórcami utworu audiowizualnego są osoby, które wniosły twórczy wkład w jego powstanie, co oczywiście nie wyklucza udziału producenta, jednak nie jest on wymieniony wprost wśród współtwórców obok reżysera, scenarzysty, autora zdjęć (którego ustawodawca nazywa operatorem obrazu), czy nawet twórcy adaptacji oraz kompozytora. Jednocześnie ustawa przewiduje domniemania, że to producentowi przysługują autorskie prawa majątkowe do utworu audiowizualnego. Brak producenta w gronie współtwórców wyłącza natomiast możliwość przyznania mu autorskich praw osobistych, do których zaliczają się między innymi takie uprawnienia jak decydowanie o pierwszym udostępnieniu publiczności, oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem (prawo do pojawienia się w tzw. czołówce), nienaruszalności treści i formy utworu i jego rzetelnego wykorzystania.

Jak zatem widać problem modelu producenta, z punktu widzenia prawnego nie jest zatem czysto teoretyczny, a niesie za sobą ważne pytania praktyczne związane z wykorzystaniem utworu i zapewnieniem ochrony jego producentom. Poczynając od spraw takich jak umieszczenie w czołówce, lub brak zgody na umieszczenie nazwiska w czołówce, co może mieć istotne znaczenie dla kariery twórcy filmowego, dochodzenie ochrony prawnej w przypadku gdy zagrożone zostały interesy niemajątkowe związane z filmem. Przykładem mogą być niesprawiedliwe recenzje, użycie bez zgody producenta w sposób sprzeczny z jego wolą czy do celów dla których producent nie chciałby by film był wykorzystywany, np. w kampanii wyborczej. W takich sytuacjach, oprócz naprawienia szkody, producentowi winny przysługiwać także niemajątkowe środki ochrony, przewidziane dla autorskich praw osobistych czy dóbr osobistych. Także w przypadku dóbr osobistych np. w postacie twórczości artystycznej koniecznym jest dowodzenie, że producent miał twórczy wkład w powstanie filmu, bo nie korzysta on z domniemania przewidzianego w art. 69 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

 

 

Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych, jeśli chodzi o model producenta nie tylko nie odpowiada przyjętej w branży praktyce i rzeczywistości, ale jest także niespójna z innymi ustawami dotyczącymi produkcji filmowej i telewizyjnej, w szczególności z ustawą o kinematografii oraz o radiofonii i telewizji.

Po pierwsze ustawodawca pomijając producenta wśród współtwórców utworu audiowizualnego pomija istotną praktyczną i kreatywną rolę wielu producentów w procesie powstawania filmów. Wspomniany David O. Selznick, choć był producentem, samodzielnie reżyserował wiele scen w „Przeminęło z Wiatrem”. Także wielu innych producentów, w szczególności będących jednocześnie wybitnymi reżyserami, pracuje bezpośrednio na planie, wspierając kreatywnie reżysera i pozostałą część ekipy. Ridley Scott jest producentem wielu filmów reżyserowanych przez jego brata Tony’ego, Juliusz Machulski był jednym ze współproducentów nominowanego do Oscara filmu Agnieszki Holland „W Ciemności”, a nie można kwestionować twórczego wkładu George’a Lucasa w powstanie „Imperium kontraatakuje” i „Powrotu Jedi”, mimo że był on producentem tych filmów, a nie reżyserem. Jerry Bruckheimer, Steven Spielberg, w filmach, których są wyłącznie producentami często przebywają i pracują bezpośrednio na planie.

Problem może zatem tkwić w tym, że ustawa o prawie autorskim, w przeciwieństwie do praktyki w przemyśle filmowym nie rozróżnia różnych ról producenta. Tzw. executive producer, to rzeczywiście bardziej inwestor czy przedstawiciel studia, natomiast kreatywna rola producenta (producer) czy tzw. line producer jest dużo większa.

O tym, że producent ma w rzeczywistości dużo większą rolę twórczą i wpływ na kształt filmu wskazuje także praktyka zawieranych w przemyśle filmowym i szerzej rozrywkowym umów. Twórczą rolę producenta podkreślają zwyczajowo stosowane zapisy umów ze scenarzystami, zgodnie z którymi, producentowi przysługuje prawo do dokonywania zmian, poprawek i uzupełnień w scenariuszu. Podobne uprawnienia dla producenta stosuje się powszechnie w umowach producenta z reżyserem. Uprawnienia te znane są w praktyce jako „Producer’s Control” [por. D.E.Biedermann i inni, Law and Business of the Entertainment Industries, Connecticut, London, 2007 r., s. 741 i nast.]

 

Inaczej niż ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych, twórczą rolę producenta filmowego dostrzega ustawa z dnia 30 czerwca 2005 r. o kinematografii, wskazując w art. 5, że producent filmu to osoba fizyczna prawna lub jednostka organizacyjna, która podejmuje inicjatywę, faktycznie organizuje, prowadzi i ponosi odpowiedzialność za kreatywny, organizacyjny i finansowy proces produkcji filmu. Produkcja filmu to natomiast zespół czynności twórczych, organizacyjnych, ekonomicznych, prawnych i technicznych, prowadzących do wytworzenia filmu w postaci kopii wzorcowej. Ustawa o kinematografii wskazuje zatem wprost na twórczy i kreatywny charakter pracy producenta.

Jeszcze większe znaczenie niż w przypadku kinowych filmów fabularnych ma rola producenta w przypadku produkcji telewizyjnych takich jak seriale, mini seriale, filmy telewizyjne, teleturnieje czy inne programy telewizyjne. We wszystkich produkcjach telewizyjnych rola producenta, z uwagi bardziej techniczną i usługową rolę reżysera twórcza i kreatywna rola producenta jest jeszcze bardziej znacząca. To producenci tacy jak Oprah Winfrey, Aaron Spelling, Jan de Mol są twórcami wielu znaczących produkcji telewizyjnych. Znamiennym jest, że poziom artystyczny , jak i związany z rozmachem i jakością produkcji seriali telewizyjnych jest coraz większy. Za sukcesami seriali stoją ich producenci, często wybitni reżyserzy, tacy jak David Lynch (Miasteczko Twin Peaks), Michael Mann (Luck, Miami Vice), Ryan Murphy (Nip/Tuck), Steven Spielberg (Kompania Braci, Terra Nova). Podobnie jak w przypadku ustawy o kinematografii, Ustawa z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji podkreśla twórczą rolę producenta filmowego, wskazując, że producentem jest osoba która podejmuje inicjatywę, faktycznie organizuje i ponosi odpowiedzialność za kreatywny, organizacyjny i finansowy proces produkcji utworu audiowizualnego;

Pojęcie utworu audiowizualnego z ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych obejmuje zarówno film z ustawy o kinematografii, jak i utwór audiowizualny (program telewizyjny) z ustawy o radiofonii i telewizji.

Słusznym wydaje się być podjęcie dyskusji na temat roli producenta filmowego i telewizyjnego i taka nowelizacja ustawy o prawie autorskim, by pozycja producenta została wzmocniona, także o ochronę praw osobistych. Należałoby zatem postulować włączenie producenta do ustawowego katalogu współtwórców utworu audiowizualnego, wymienionych w art. 69 ustawy o prawie autorskim.

Być może zmiana taka mogłaby pomóc w naprawie sytuacji polskiej kinematografii, w której pokutuje myślenie o producencie, jako jedynie księgowym, a pomimo tego, że naszą kinematografię reprezentują światowej klasy autorzy zdjęć, kompozytorzy muzyki filmowej, świetni aktorzy, czy reżyserzy, zarówno młodego pokolenia jak i uznani mistrzowie, to poziom produkcji filmowej pozostawia często wiele do życzenia. Wzmocnienie pozycji prawnej producenta może pozwolić na wzięcie przez niego także częściowej odpowiedzialności za sferę kreatywną i artystyczną powstającego dzieła, a co za tym idzie wyższy poziom produkcji i by poziom artystyczny i sukces komercyjny nie były wartościami wzajemnie wykluczającymi się. To kreatywną rolą producenta winno być takie prowadzenie produkcji, by piękne, artystyczne kino znalazło jak największą widownię, a produkcje czysto rozrywkowe mogły zachować wysoki poziom artystyczny.

 

 

 

 

 

O nas

Nie lekceważymy żadnej sprawy, wierzymy w powodzenie każdej, której prowadzenia się podejmiemy.
Kancelaria Specjalizuje się w praktyce procesowej, zarówno w sprawach karnych, jak i w sporach sądowych w sprawach cywilnych i gospodarczych. Adwokat Zbigniew Krüger oraz Kancelaria Krüger & Partnerzy zostali dwukrotnie wyróżnieni przez Global Law Experts jako prawnik i kancelaria rekomendowana w dziedzinie procesów sądowych (litigation) w Polsce, a serwis PolskiPrawnik.pl wyróżnił Kancelarię w zestawieniu kancelarii specjalistycznych, w kategorii sporów sądowych i arbitrażu, jako jedną z trzech w kraju i jedyną spoza Warszawy. Kancelaria łączy specjalizację w prawie karnym, które jest jej szczególnym obiektem zainteresowania z praktyką związaną z własnością intelektualną, prawem autorskim i ochroną przed nieuczciwą konkurencją.

Kontakt

Krüger & Partnerzy
Adwokaci
ul. Woźna 9 / B
61 - 777 Poznań
I Piętro

[ Wejście także
od ul. Wielkiej 21
- wejście B ]

 

 

 

 

 

 

KRS 0000348281
NIP 778 - 14 - 69 - 450
REGON 301355776


Konto Bankowe
28114020040000380274854108
Czynne
 
Poniedziałek - Piątek
9.00 - 17.00

 

 

Dyżur
 
Poniedziałek i Środa
16.00 - 19.00

 

 

 

KRS 0000348281
NIP 778 - 14 - 69 - 450
REGON 301355776


Konto Bankowe
28114020040000380274854108